Locatie: Chios eiland, Griekenland
Object: zuidelijke Delta Aquariiden & Capricorniden
Parent body: (SDA) komeet 96/P Machholtz 2

Waarnemingen aan de zuidelijke meteorenzwermen vanaf het Griekse eiland Chios.

Inleiding.

In de periode van 18 juli tot en met 1 augustus verbleef ik voor een vakantie met mijn gezin op het Griekse eiland Chios. Vorig jaar verbleven we ook al 11 dagen op Kreta en dat was zo goed bevallen zodat we ook dit keer weer naar een Grieks eiland gingen. We kozen bewust voor Chios omdat dit eiland, het op vier na de grootste eiland van Griekenland, het minst toeristisch is en dus een stuk rustiger als Kreta. En de periode van verblijf werd bewust zo uitgekozen dat de maxima van de zuidelijke zomerzwermen goed waargenomen konden worden…. De culminatie hoogten van deze radiantposities is veel hoger dan in Nederland. Voor de zuidelijke delta Aquariiden is dat 34 graden tegenover 17 garden in Nederland. Omdat de maan zou storen rond het Perseiden maximum besloten we dus eind juli op vakantie te gaan.

Chios eiland
Het eiland Chios is vijf keer zo groot als Texel en maakt deel uit van de oost-Egeïsche eilandengroep welke vlak tegen de Turkse kust liggen. Andere bekendere eilanden die hiertoe behoren zijn Lesbos en Samos. Het eiland heeft een “hoofdstad” Chios-stad met 24000 inwoners (hetzelfde aantal als Ermelo….). Het totale aantal inwoners ligt rond de 55000. Het landschap is zeer gevarieerd, met name het zuiden is groen, terwijl het noorden meer woestijnachtig en dor is. Over de gehele lengte van het eiland loopt een kalksteen gebergte, waarvan de hoogste top in het noorden ligt (bijna 1300 meter).
Doordat een groot deel van de eiland bewoners leven van een kostbare harssoort, is het niet afhankelijk van toerisme. De hars wordt gewonnen uit de schors van mastiek boompjes. Het is merkwaardig dat deze mastiekboompjes alleen in het zuiden willen groeien. Overplaatsingen naar het noorden mislukten. De hars wordt gebruikt voor het vernissen van schilderijen en het maken van kauwgom achtige snoepjes, likeur en tandpasta.
Het klimaat op Chios is prima. In de maanden juli en augustus valt er 0 mm, terwijl de temperatuur ‘s middags rond de 30-33 graden ligt. ‘s Nachts wordt het niet kouder dan 20 a 25 graden. Chios geld als het meest zonnige eiland van Griekenland. In de klimaatgids staat dat er meestal een NW wind blaast op Chios, maar volgens de locals is ze vaker NO tot oost. Dat zou ook verklaren waarom het eiland zo zonnig is, immers het grote land Turkije ligt op 15 km afstand (en is ook zichtbaar vanaf Chios als het niet te heiig is) en de oosten wind voert dan droge continentale lucht aan. De hoop was dan ook dat de lucht er minder heiig zou zijn als op Kreta vorig jaar. Daar haalde ik grensgroottes van 5.8 a 6.2 (zonder maanlicht) aan de kust. Overigens kun je er volgens Rainer Arlt op Kreta veel mooiere sterrenhemels zien als je de bergen ingaat (tot 2100 meter). Maar het bleef voor mij een beetje een gok om te weten hoe de kwaliteit van de sterrenhemel er op Chios er werkelijk uit zou zien.

Aankomst Chios eiland
Op woensdag de 18e juli vlogen we met Transavia naar het eiland. Boven de Egeïsche Zee zag de hemel er erg heiig uit, zelfs de zee was amper zichtbaar. Toen we éénmaal geland waren rond 12 uur plaatselijke tijd was het inderdaad zwaar heiig en er stond een klein briesje uit het noorden. Ik schatte de hemel toen op een magere 5.5 of zo, dus wat dat betreft was ik zeker niet enthousiast. Maar al heel snel stak er een harde noordoosten wind op en in de loop van de middag zag ik de hemel blauwer worden, dit tot mijn grote blijdschap natuurlijk. Mensen die er al een week zaten vertelden mij dat het al een aantal dagen zo heiig was. Gelukkig zag het er nu goed uit.

Waarneemlokatie zoeken
een verhaal apart.... Ons appartementen complex lag iets ten noorden van Chios stad, in het dorp Vrontados. Direct ten westen lagen hellingen met daarachter steile rotsformaties tot 450 meter hoog. Die middag verkende ik een stukje grond ten noorden van Vrontados en kwam uit op een plek waar een grote steen lag waarop de grote dichter Homerus les gaf aan zijn leerlingen (er wordt beweerd dat hij geboren is op Chios, ook andere eilanden claimen dit, maar Chios lijkt de beste papieren te hebben). Deze steen (plateau) lag buiten het dorp en had een goed uitzicht op de oostelijke en noordelijke sterrenhemel. Maarrr, ‘s avond wilde ik nog een keer kijken en toen bleek dat er vlak onder een soort open bar was (met dito verlichting en vooral harde muziek) en dat het de “hang” plek was van de plaatselijke jeugd, dus van echt rustig waarnemen zou geen sprake zijn.
De volgende dag maakten we een wandeling tegen de berg op in het westen. Er liep een onverharde weg langs vrij hoge afgronden (tot 20 meter) en er stond aan de voet van de steile wand een fundering klaar voor een te bouwen huis. Dat leek mij wel wat. Die avond ga ik als het donker is een kijkje nemen....hmmm dat is niet best, een km verderop staan lantarenpalen die de zaak flink verlichten. Vanachter de fundering is de sterrenhemel goed, de lm bedraagt er 6.4, maar je kijkt wel tegen die lampen in dus dit was niks.
De volgende dag bewandelen we weer dat pad (in noordelijk richting, dus met de rotswand mee dus) en gaan nu verder door tot het einde. Daar staat een kleine “boerderij” waar enkele oudere mensjes wonen. Daar zou waargenomen kunnen worden ware het niet dat hier een eenzame lantarenpaal stond. We liepen vervolgens terug toen Lizzie een nauw pad ontdekte dat de helling opliep. Het was wat lastig omdat het vol lag met los liggende stenen met aan weerskanten een muurtje en doorn achtige struiken. Maar na een kleine 200 meter kwamen we uit op een soort “weiland” bestaande uit plateaus die bestonden uit een mengeling van dor gras, distels en steen. Het uitzicht naar de zee was adembenemend! Alleen in het zuiden stond een grote boom met obstructie tot 30 graden hoogte maar dat was geen probleem omdat daar Chios stad lag zodat strooilicht grotendeels werd afgedekt. Het zuidoosten tot noorden had een perfect uitzicht. Dit zou dan voorlopig mijn waarneemplek worden. Tijdens de afdaling naar beneden liepen we weer langs een nauw geiten-pad welke lager lag en daar ontdekte ik een tweede plek waar ik zou kunnen waarnemen. Goed onthouden maar, want je weet nooit of het ergens goed voor is.
Doordat ik goed uitgerust wilde waarnemen besloot ik om pas op de 22e waarnemingen te doen. De hemelkwaliteit is die eerste periode was meestal goed, soms was het iets heiiger, dan weer iets beter.
Verder was ik benieuwd of de Capricorniden weer zo'n fraaie show als in 1984 vanuit zuid Frankrijk zou geven. Toen zag ik er tot 10 per uur en veel helderen (2x –4, 1x –5 en 1x –8). Vanaf de nog zuidelijker locatie waar ik mij nu bevond zouden in ieder geval de aantallen beter moeten zijn. Wat dat betreft waren de verwachtingen redelijk hoog gespannen!

De waarnemings nachten
Zoals gezegd was de eerste waarneemnacht 22/23 juli: Na een wandeling van 25 minuten arriveer ik , geheel bezweet, op de bewuste plek. Eens kijken naar de sterrenhemel. Dat ziet er goed uit. De bergwand wordt overigens wel zwakjes belicht door het licht van Vrontados en Chios stad, maar storend is het absoluut niet, tenslotte kijk ik in oostelijke richting. Het geeft zelfs een aparte mystieke sfeer over het landschap. De bergwand begint overigens ruim 100 meter verderop. Op de zee zie ik enkele lampjes van de kleine vissers bootjes (en een zacht getuf van de motoren) en heel soms komt er in de verte een verlicht cruise schip voorbij. Gelukkig stoort dat niet meer op die afstand. Verder waren de berggeiten duidelijk hoorbaar, geluiden van bellen, geblaat en naar beneden vallende stenen waren duidelijk hoorbaar. Er zat overigens nog een muurtje tussen mij en de berggeit...
Een eerste lm bepaling leert mij dat die rond de 6.5 a 6.6 ligt. Niet gek dus. Ik heb bij me een rugzak met daarin een luchtbed dat zich vanzelf opblaast, een time index recorder, een dcf klok (geen ontvangst hier, maar nog nauwkeurig genoeg voor de visuele waarnemingen) en een grote fles water. Door de droge lucht heb je hier veel water nodig. In de nacht blijft de temperatuur hoog: mijn rug blijft bezweet door de warmte die de grond uitstraalt. De temperatuur zakt niet verder dan 20 a 25 graden... Als “waarneemtenue” heb ik een lange broek aan van een zeer dunne stof. In korte broek waarnemen zou qua temperatuur best kunnen, maar door de distels en kleine insecten als mieren en muggen is het beter een lange broek aan te trekken. Daarnaast had ik alleen een wit shirt aan (dit omdat een deel van de wandelroute langs een redelijk drukke weg liep en er weinig lantarens waren)en in mijn rugzak zat een trui met lange mouwen voor als de muggen erg lastig werden of het te koud werd. Echter, deze had ik niet nodig. Als ik mij heb geïnstalleerd begin ik met waarnemen om 19:14 UT (22:14 lokale tijd).

De sterrenhemel ziet er prachtig uit! Op de horizon staat Perseus met de radiant van de Perseïden zeer laag. Inderdaad worden in de eerste twee uurtjes van de waarnemingsnachten erg weinig Perseïden gesignaleerd. Vanuit Cassiopeia strekt zich een mooie melkweg uit naar het zuiden. Vooral in de schutter is ze indrukwekkend met heldere vlekken en Messier objecten voor het blote oog waarneembaar. Helaas is daar wel wat strooilicht van Chios stad. Er wordt waargenomen tot 23:33 (twee uur voor de ochtend schemering) omdat er overdag weer activiteiten zijn waar ik bij wil zijn. In die ruim 4 uur zie ik 101 meteoren waaronder een 18 tal delta Aquariden (N+Z), 12 Perseïden, 10 Capricorniden, 10 phi Cygniden en 1 Saggitaride. Opvallendste verschijning was een gele –2 Perseïde met 5 seconden nalichtend spoor om 22:52 UT. Daarnaast werd een +1 sporadische en een +1 phi Cygnide gezien. Na de waarnemingen keer ik tevreden huiswaarts en na een frisse douche beland ik rond 0:30 UT in bed.
De volgende nacht, 23/24 juli , was ook fraai. Ik begin later, om 21:25 UT en ga door tot het begin van de ochtendschemering (1:37 UT). De lucht is bijzonder helder en tot mijn vreugde zie ik ook zwak het zodiakaal licht in de Stier en de Ram. Lm iets beter als gisteren, 6,7. Ook de heiige laag is erg dun vannacht, ongeveer 10 graden. In totaal worden 114 meteoren gezien. De mooiste een tweetal Capricorniden en een Perseïde van +1. De sporadische van +1 was zo'n fraaie “earth grazing” meteoor, vanuit een gebiedje rechts van de Pleiaden die over een lange afstand van 60-70 graden bewoog.
Omdat we overdag naar Turkije gingen werd deze nacht, 24/25 juli, een korte. Tussen 23:18 en 01:36 zie ik 56 meteoren. De mooiste ditmaal een +1 sporadische. De nacht erna sla ik over door de vermoeiende reis overdag. De afgelopen dagen viel het met de Capricorniden zwaar tegen. De aantallen haalden niet het niveau van zuid Frankrijk 1984. Ook het aantal helderen viel tegen, het meeste spul was zwak.
26/27 juli: de nacht voor het Capricornidenmaximum. Tussen 22:05 en 01:45 wordt er waargenomen maar helaas worden geen heldere of leuke aantallen Capricorniden gezien. De Aquariden waren weer een stukje actiever als voorgaande nachten. Hoogste uurtelling : 12. De grensmagnitude was deze nacht 6,6. Een +1 Perseïde en een blauwe +1 Capricornide vormden het hoogtepunt van de nacht. Deze nacht en de komende drie nachten heb ik ook een T-70 met fish eye (2.8?15 mm. Op Kodak Elite II 200 asa diafilm) bij me liggen in de hoop wat mooie meteoren te fotograferen.
27/28 juli : Capricornidenmaximum! Nou ja... Met het oog hierop werd dit de langste waarneemnacht: tussen 20:25 en 01:45 zie ik in teff 5,10 uur 151 meteoren. De Capricorniden kwamen niet verder dan 3 meteoren per uur. Een fraaie blauwgroene van –2 was het enige hoogtepunt van deze zwerm. Ik vermoed dat 1984 toch een apart jaar is geweest met hogere uurfrequenties en een hogere gemiddelde helderheid. De zuidelijke delta Aquariden stelden niet teleur met maximale uurfrequenties tussen de 9 en 14.
Overigens was er nog een aardig effect aan het begin van de waarneemnacht. Toen ik begon stond de maan nog net boven de bergrug in het zuidwesten. Het moment van ondergang was apart, je zag het licht verdwijnen en de hemel in een halve minuut donkerder worden. Gauw gedrempeld en inderdaad is de hemel in één minuut tijd 0,3 magnitude donkerder geworden. Heel aparte gewaarwording. De afgelopen drie nachten stond er overigens geen wind.
28/29 juli : de maan begint vanaf nu steeds meer waarneemtijd van de nacht af te knabbelen en dus wordt het waarnemen vanaf nu beperkt door de uurtjes dat de maan laag staat of onder gaat. Via de lange weg (langs de steile rotswanden) kom ik aan op het waarneemterrein: “klein probleem” de geiteboer is met zijn kudde bezig en zet met een felle natrium pit de hele omgeving in een fel geel licht.
Dan maar via het geitepad naar de tweede locatie die 8 minuten dichter bij huis ligt en minder klimmen vergt. Het is een klein vlak stukje grond ongeveer 10 meter breed en 20 meter lang bestaande uit rots, distels en gras. Al snel na het begin van de waarnemingen blijkt dat deze locatie helemaal niet zo gek is: de grensmagnitude is net zo goed als de eerste en in noordoostelijke tot zuidelijke richting is geen obstructie. En de makkelijker toegang tot dit plekje doet mij besluiten om de resterende nachten hier waar te nemen! Er is wel een klein nadeel: de op 50 meter onder mij passerende auto's verlichtten soms eventjes de lage rotswand (~3 meter hoog) achter mij, maar het was niet echt hinderlijk omdat er weinig verkeer is rond dat tijdstip.
Tussen 22:25 en 01:45 zie ik 100 meteoren. De delta Aquariden steelden weer de show: uurtellingen tussen de 10 en 14 worden gehaald. De Capricorniden kwamen niet verder dan 1 a 2 stuks per uur. De Perseïden waren iets actiever als de eerste nacht (toen maximaal 5, nu maximaal 8). De Perseïden lieten nu wat meer mooie meteoren zien: een –2, -1 en 2 maal 0. Daarnaast werden ook de kappa Cygniden vanuit de zwaan weer opgemerkt. Overigens staat er deze nacht een harde noordoosten wind, uitschieters tot windkracht 6 zijn normaal.

Het Aquaridenmaximum, in de nacht 29/30 juli, was mooi. Tussen 22:22 en 01:33 UT zie ik onder een mooi heldere lucht (lm eventjes 6,7) 104 meteoren (teff 3,18). Zoals gezegd, weer steelden de delta Aquariden de show. Het was tenslotte hun maximum. Uurtellingen lagen tussen de 10 en 20 stuks. En net als voorgaande nacht waren de meeste delta's zwak. De Perseïden lieten ditmaal geen echt helderen zien, wel was er een mooie –1 Capricornide en een –3 sporadische deze nacht. Opvallend was dat er deze en de komende nacht weer enkele “earth grazers” werden gezien, nu links van de Pleiaden. Tevens leek er een radiant actief iets links van beta Ceti met snelle (Lyrideachtige) meteoren welke soms helder waren en nalichtende sporen hadden. Ook deze nacht weer een flinke wind (~6 Bft). Dit was overigens niet storend maar zelfs lekker verkoelend. Tussen 01:35 en 02:00 UT schiet ik met de all sky wat plaatjes van de opkomende schemering met daarbij de planeten Jupiter, Saturnus en Venus én hopenlijk ook het zodiakaal licht.
30/31 juli. De kamera weer thuis gelaten. Weer vanaf de tweede locatie. Tussen 22:55 en 01:45 UT zie ik 96 meteoren. Lm haalde weer de 6.7 dus het was weer fraai helder. Er stond nu een zeer vlagerige wind, tot kracht 8. En er was zwakjes wat weerlicht laag in het oosten zichtbaar. De Perseïden lieten nu wel weer mooie meteoren zien: een –2, -1 en een 0 suisden voorbij. Voor de rest was het weer zwak spul. De Aquariden waren iets minder actief, maar met uurfrequenties tussen de 10 en 16 per uur zeker het aanzien waard!
Overdag, toen ik wakker werd, wachtte mij een “verrassing”: het was bewolkt en zwaar heiig geworden boven Chios. Ik had de nacht 31/1 augustus graag nog wat waarnemingen willen doen maar het zat er niet in, het was half bewolkt met een heiige hemel. En 1 augustus overdag, de dag van vertrek, was het nog steeds bewolkt en viel er zelfs een onweersbui. Op 2 augustus was het ook flink raak in de Turkse stad Izmit (hemelsbreed zo'n 80 km. vanaf Chios), waar noodweer voor veel schade en wateroverlast zorgde.

Nacht	Teff.	Mean	Stream
	hour	lm	Per	dAQ	Cap	pCy	Sag	PsA	Kcy	Spo	Tot
22/23-7	4,29	6,6	12	18	10	10	1	0	~	50	101
23/24-7	4,11	6,7	13	26	6	3	0	1	~	65	114
24/25-7	2,30	6,6	10	11	4	0	0	0	~	31	56
26/27-7	3,66	6,6	17	26	7	~	0	1	~	50	101
27/28-7	5,10	6,5	20	44	12	~	0	0	~	75	151
28/29-7	3,28	6,6	17	38	5	~	0	1	3	36	100
29/30-7	3,18	6,6	19	45	5	~	0	~	2	33	104
30/31-7	2,84	6,5	25	41	1	~	0	~	3	26	96
8 nights	28,76	x	133	249	50	13	1	3	8	366	823

Tabel: overzichtje verzamelde data vanaf Chios eiland in 2001

Resumerend
Al met al een geslaagde actie. Teff 28,76 uur leverde 823 meteoren op (zie tabel 1). Er zijn mooie waarnemingen verkregen van de delta Aquariden tijdens hun maximum en de aanloop, de aanlooptijd van de Perseïden en lijkt het erop dat de activiteit van de Capricorniden uit 1984 iets aparts is geweest aangezien de activiteit dit jaar veel lager was. Volgend jaar weer vanuit Chios.

Analyse:
Perseiden (PER)
Door de zuidelijke ligging van Chios staat de Perseiden radiant aan het begin van de nacht erg laag in het noordoosten. Tegen de ochtendschemering is dat 58 graden. De hoogste uurtelling was eind juli met 11 Perseiden.

zuidelijke Delta Aquariiden (SDA)
Omdat Chios op 38,5 graad noorderbreedte ligt komen de radianten van de zuidelijke zwermen ruim 13 graden hoger te liggen dan in Nederland. Ik maakte tijdens deze actie nog onderscheid tussen de nioordelijke en zuidelijke tak van deze meteorenzwerm. De hoogste uurtelling behaalde ik in de nacht 29/30 juli met 20 exemplaren. De helderste SDA was een magnitude 0.

Datum	Waarnemer	IMO code	Zwerm	ZHR	Dev.
22/23-7	Koen Miskotte	MISKO	SDA	6,6	4,4
23/24-7	Koen Miskotte	MISKO	SDA	8,6	2,7
24/25-7	Koen Miskotte	MISKO	SDA	7,4	2,3
26/27-7	Koen Miskotte	MISKO	SDA	10,6	2,4
27/28-7	Koen Miskotte	MISKO	SDA	17,8	3,3
28/29-7	Koen Miskotte	MISKO	SDA	19,5	3,4
29/30-7	Koen Miskotte	MISKO	SDA	21,8	3,5
30/31-7	Koen Miskotte	MISKO	SDA	19,3	3,4

Tabel: ZHR waarden SDA 2001 vanuit Chios eiland

ZHR curve SDA in 2001

Capricorniden (CAP)
In 1984 nam ik deze zwerm ook waar vanuit zuid Frankrijk. Ik vond ze toen veel aktiever. De ZHR bereikte een waarde van meer dan 10, terwijl vanuit deze zelfs zuidelijker locatie de ZHR maar net aan de 5 tipte. Deze waarnemingen en die uit 2003 vanuit Kreta deden mij vermoedden dat 1984 een apart jaar was met een hogere ZHR en meer heldere meteoren. De heldretse Capricornide die ik vanaf Chios heb gezien was er één van -2. Zie ook dit artikel.

ZHR curve Capricorniden 2001 vanuit chios eiland

Phi Cygniden
Een zwermpje van PJ. De eerste twee nachten waren ze duidelijk aanwezig, maar daarna was het op!

Kappa Cygniden (KCG)
Gedurende de laatste drie nachten zag ik wat aktiviteit van de kappa Cygniden.

Sporadische meteoren
DE activiteit ligt aan het begin van de nacht rond de 10, aan het einde van de nacht tussen de 15 en 20. Dit is natuurlijk ook afhankelijk van de hemelkwaliteit. De helderste meteoor was een -3. Ook werd activiteit gezien vanuit de apex radiant in de vorm van fraaie heldere earthgrazing meteoren tot magnitude -2.

Mijn waarnemingsdata vanuit Chios.
22/23-07-2001
23/24-07-2001
24/25-07-2001
26/27-07-2001
27/28-07-2001
28/29-07-2001
29/30-07-2001
30/31-07-2001

Terug naar events page